Páginas

jueves, 20 de mayo de 2010

1 BATXILERGOA : B zatia

ABIADURAREN ETA ERRESISTENTZIAREN OINARRI FISIOLOGIKOAK


ABIADURAREN OINARRI FISIOLOGIKOA

Abiadura bi faktore fisilogikoen menpe dago: nerbio-sistema eta gihar-sistema, edo beste hitzetan esanda, koordinazio neurogiharraren menpe. Batetik, jakin badakigu, nerbio-sistemak estimuluak jasotzen dituela, aginduak sortzen dituela eta azkenik giharretara garraiotzen dituela hauek uzkur daitezen eta honela gorputzeko zenbait zati mugitu. Nerbio-sistemak prozesu horretan azaltzen duen abiadura genetikoki oso baldintzatuta omen dago. Beraz, nerbio sistemaren abiadura maila (azkarragoa edo motelagoa) heredatu egiten dugu eta entrenamenduaren bidez ez dago asko hobetzerik.

Bestetik, badakigu ere, gorputzeko mugimenduak giharren uzkurdurarengatik sortzen direla. Uzkurdura horien abiadura, giharren zenbait ezaugarri anatomiko eta fisiologikoen menpe dago. Hauek dira ezaugarri garrantzitsuenak:

- Giharraren uzkurtze-abiadura giharra osatzen duten zuntz azkar eta motelen arteko proportzioaren araberakoa da. Giharretan nagusiki bi eratako zuntzak bereizten dira. Uzkurdura azkarreko zuntzek uzkurtzeko behar duten denbora motelek behar duten denbora baino askoz txikiagoa izaten da. Eta horien proportzioaren araberakoa izango da gure giharren uzkurdura abiadura eta, ondorioz, gure erreakzio abiadura ahalmena. Aditu batzuek diote proportzio hori herentziz jasotzen dugula baina beste batzuk, aldiz, entrenamendu gogorren bitartez zuntz motelak azkarretan bihur daitezkela.

- Giharraren itxura, luzera eta loditasuna. Zenbat eta gihar masa handiagoa orduan eta indar handiagoa eta, era berean, abiadura handiagoa.

Laburtuz, esan daiteke norberaren abiadura maila neurri batetan heredatuta dagola baina landuz gero hobe daitekela. Entrenamenduak koordinazio neurogiharra hobetzen du.

ERRESISTENTZIAREN OINARRI FISIOLOGIKOA

Definizioz, erresistentzia kualitate fisikoa lan fisikotarako gorputz mugimenduak luzaroan jarduteko ahalmena dugu. Gorputz mugimenduak burutu ahal izateko giharrek uzkurtu eta lasaitu egin behar izaten dute. Hauek dira mugimenduaren eragileak (nerbio sistemak parte hartzen du ere informazioa garraiatzen baino une honetan ahaztuko dugu). Giharrek uzkurtzeko energia behar izaten dute eta hori ADENOSINTRIFOSFATO (ATP) molekularen bitartez lortzen dute. Molekula handi hau desegiterakoan askatzen den energiaren bidez, hain zuzen. Giharrek ez dute energia jasotzeko beste modurik. Eta lortzen duten energia kimiko honen zati bat (beste zati handiena beroan bihurtu eta galduko da) energia mekanikoan bihurtuko dute, hots, gihar mugimenduetan, gorputz mugimenduetan. Horregatik berotzen dira giharrak ariketa fisikoa egiten dugunean.

Baina gorputzeko gihar zeluletan gordetzen den ATP molekula kopurua oso txikia izaten da. Horietan gordetzen den energia kopurua segundu gutxitan (5-6 segundutan zenbait egilek dionez) erabiltzeko energia besterik ez da. Beraz, gorputzak bospasei segundu baino gehiago irauten duten lan fisikoak burutu ahal izateko beste ATP molekula piloa sortu behar izango du.

Gizakiaren gorputzak hiru bide desberdin garatu ditu ATPak metabolizatzeko. Zergatik bide desberdinak? Energia beharraren ikuspegitik esfortzu fisiko guztiak ez direlako berdinak, ez behar kantitatean ezta eskaera moduan ere. Esfortzuaren iraupenaren eta intentsitatearen arabera izango da energia eskaeraren izaera eta eskaera modu guztiei erantzun ahal izateko hiru energi-iturri garatu ditu. Esaterako, lasterketa motzak, jauzi eta jaurtiketako probak oso denbora gutxian energia kopuru handia eskatzen duten ahalegin fisikoak dira. Aldiz, maratoian edo triatloian denbora unitateko energia gutxiago behar izaten da baina energia eskaera luzaroan mantentzen da. Kirol gehienetan (futbola, saskibaloia, pilota...), berriz, bi behar energetiko modu hauek nahasten dira.

Gorputzak ATP molekulak sortzeko erabiltzen dituen hiru bideei honela deritzaie:

- sistema anaerobiko alaktikoa
- sistema anaerobiko laktikoa
- sistema aerobikoa

Hiru bideen arteko bereizketa bi ezaugarritatik sortzen da: alde batetik, ATP molekulak sotzeko behar den energia zein jatorrizko sustantzien apurketetan askatutako energia den eta, bestetik, apurketa hauetan eman diren erreakzio kimiko horretan oxigenoak parte hartu ote duen ala ez.

ATP molekulak birsortzeko behar den energia, sistema anaerobiko alaktiko kasuan, zeluletan izaten den fosfokreatinatik (PC) etortzen da eta beste bi bideetan, berriz, jandako elikagaien deskonposaketatik. "Aerobiko" hitzak oxigenoaren partaidetza adierazten du eta "anaerobikoak", berriz, oxigeno gabeko erreakzio kimikoaz baliatuz lortu direla ATPak.

Goazen, labur-labur, bide metaboliko bakoitza aztertzera.

SISTEMA ANAEROBIKO ALAKTIKOA

Gihar zeluletan izaten den ATP eta fosfokreatina (PC) molekula kopuru txikia izaten da. Fosfokreatina apurtzerakoan energia handia askatzen da eta ATP molekula berriak sortzeko erabil daiteke. Oxigenoak ez du apurketa honetan parte hartzen. Horregatik da bide anaerobikoa. Denetara, hala ere, giharretan dagoen ATP eta fosfokreatina erretserben bitartez lor daiteken energia kantitatea (azkenean, gihar zeluletan zegoen edo birsotutako ATPen apurketatik askatzen dena, alegia) oso txikia da, segundu batzuetarako (10-15) besterik ez. Baina energia iturri honek abantaila handi bat dauka. Energia hau berehala erabilia izan daitekela.

Horregatik energia iturri hau, nagusiki esfortzu fisiko labur baina oso intentsoetan erabiltzen da, bat batean energia asko eta azkar eskatzen duten ahalegin fisikoetan, alegia. Gutxi gora-behera 15 segundu baino gutxiago irauten duten lan fisiko bortitzetan eta bihotz taupadak minutuko (220-adina)x0’9tik gorakoak izaten diren jardueretan. Adibidez, halterofilian, harri jasoketan, jaurtiketetan, jauzietan eta sprint-etan.

SISTEMA ANAEROBIKO LAKTIKOA

Sistema honetan ATP molekulak birsortzeko behar den energia oxigenoaren partaidetza gabe gertatzen den glukosaren (azukrearen) deskonposaketatik dator. Energia iturri hau, aurrekoa bezalaxe, oso azkarra da. Denbora gutxian ATP asko sortzen da eta hauetatik energia ugari giharren lanerako. Horra hor abantailetako bat. Baina badu eragozpen nabarmena. Glukosaren apurketa oxigenoa gabe (anaerobikoa) ematen denean aziko laktikoa sortzen da eta gai honek jarduera fisikorako oztopatzen duen nekea sortzen du. Azido laktiko kopurua handia denean (hots, “agujetak”) giharrek lan egiteari utzi behar izaten diote.

Hortaz, energia lortzeko bide hau intentsitate handiko ahalegin laburretan erabilia izango da. Gutxi gora-behera, 30 segundu eta 2 minutu arteko iraupena duten edozein ahalegin intentsoetan energia iturri nagusiena da. Bihotz taupadak minutuko (220-adina)x0’8 eta (220-adina)x0’9 bitarte horretan izaten dira. 200 metro eta 400 metro lasterketak izan daitezke sistema energetiko honen bi adibide argi.

Behin bide anaerobiko laktikoa erabili duen jarduera fisikoa amaitu eta atsedenaldira itzuli ondoren, bihotzaren taupaden erritmoa bere onera itzultzen kosta egiten da, hondakinak (aziko laktikoa) desegin behar direlako eta hori oxigenoa parte hartzen duen erreakzioez egin behar delako. Beraz, arnasketa egoera arruntean baino bizkorragoa izango da.

SISTEMA AEROBIKOA

ATPak birsortzeko behar den energia elikagaien oxidaziotik dator, hots, elikagaien apurketan oxigenoak parte hartzen du. Elikagaien artean, nagusiki, glukosa (bide anaerobiko laktikoan bezalaxe) izaten da apurtzen dena baina baita koipeak ere eta, neurri txikian izan arren, proteinak ere. Azken bi hauen apurketak ez dira bide anaerobikoan ematen.

Erreakzio kimiko hauetan ez da nekea sortzen duen gairik (azido laktikorik) askatzen. Ura (erabilgarria dena) eta karbono dioxidoa (odol-biriken bidez kanporatuko dena) sortzen dira. Oxigenoak parte hartzen duen erreakzio kimiko hauek zeluletako mitokondrietan ematen dira. Energi iturri honen desabantaila bere moteltasunean datza. Ezin da, bat batean, energia kantitate handirik lortu. Baina bere abantail handia energia hornitzeko ahalmen ia amaigabean datza. Nahiko oxigeno eta elikagai (glukogeno, batik bat, koipeak gorputzean izaten baitira) irentsiz gero bide metaboliko honek ATPak ia etengabe sor ditzake.

Horrexegatik energia iturri hau gorputzak erresistentzia proba ezagunenetan erabiltzen duena izaten da, 3 minututik gora irauten duten edozein jarduera fisikotan, hain zuzen. Adibidez, maratoian, triatloian, txirrindularitzan, arraunketan... Ahaleginak ezin du oso intentsoa izan, luzaroan jarduteko. Bestela giharrek energia kopuru handiaren eskaera sortuko bailukete eta beste energi iturriak erabili beharko lituzketelako. Bihotz taupadek ez dute minutuko (220-adina)x0’8 gora igo behar.

Bide metaboliko honetan koipe zelulak ere apurtzen, desegiten direnez jarduera fisiko aerobikoak mehetzeko balio izaten du.

Sistema honetan oxigeno "eskasiarik edo zorrik" ez dela sotzen esan ohi da, giharrek behar duten oxigeno kopurua odolak hornitzen dielako (luzarora piska bat ematen da baina arbuigarria da). Horregatik jarduera fisikoa amaitu eta atsedenera itzuli ondoren bihotz taupadak bere ohiko mailara denbora laburrean itzultzen dira. Bide anaerobikoan, aldiz, oxigeno eskasia ematen da, jarduerak bihotzak eta birikek horni dezaketen oxigeno kopurua baino gehiago eskatzen duelako.

Beraz, erresistentzia ANAEROBIKOA gorputzak luzaroan lan fisiko intentsoak mantentzeko ahalmena da eta erresistentzia AEROBIKOA ahalegin fisiko txikiak luzaroan jarduteko gaitasuna. Lehenengo kualitatean oxigenoak ez luke partaidetzarik izango baina bigarrenean bai.

Energia iturri desberdinak izateak ez du esanahi jarduera bakoitzeko gorputzak bata edo bestea erabiliko duenik. Oro har, hiru bideak bata bestearen ondoren erabiltzen ditu baina, maiz, aldi berean bide metaboliko bat baino gehiago erabiltzea gertatzen da. Aukeraketa hori jarduera fisikoaren esfortzuaren iraupen eta intentsitatearen menpe dago.

Ahalegin handiak direnean gorputzak bide anaerobikoetara joko du oxigenoaren bidez lor dezaken energi kopurua nahikoa ez zaiolako baina energia iturri hauek azkar agortzen direnez (eta azido laktikoak sortzen duen nekearengatik) ezingo du esfortzu gogor horiek luzaroan mantendu. Horregatik gorputzak ahal duen bitartean (ahalegina oso intentsoa ez den bitartean) bide aerobikoari eutsiko dio denbora luzean manten ahal izango duelako.

Jaurtiketa, jauzi, ariketa gimnastiko, halterofilia, 200 metrotako lasterketak eta sprintetan erresistentzia anaerobikoa besterik ez da erabiltzen. Maratoi eta triatloiean ereresistentzia aerobikoa da nagusia. Baina jarduera fisiko eta kirol gehienetan biak batera erabiliko dira, aerobikoa jarduera luzaroan mantentzeko eta anaerobikoa une batzutako sprint, jokaldi eta esfotzu intentsoak burutzeko. Ondoren susperketa tartetxoa hartu beharko dugu erretserba anaerobikoak berritzeko.

Orain arte esandakoak kontutan hartuz, erresistentzia kualitate fisikoaren oinarri fisiologikoa energia hornitzen duen sistema dela esan daiteke, hau da, liseriketa aparatoa (elikagaiak) eta arnasketa eta zirkulazio sistemak. Oxigenoa biriken bitartez jasotzen dugu eta bihotza eta odol hodien bidez eramaten giharretaraino.

Ariketa fisiko egokiaren bidez erresistentzia lantzen dugunean honako eragin positiboa jasotzen du gure gorputzak.

Arnas aparatuak errendimendu handiagoz egiten du lan. Ariketaren ondorioz, alde batetik, aire kantitate gorena arnas hartzeko ahalmena handitzen da eta, bestetik, irentsitako oxigeno erabilpen ahalmena handitzen da. Beraz, aire gehiago arnas hartzen da eta aire horrek daukan oxigeno guztitik gehiago aprobetxatzen da, oxigeno gehiago igarotzen da odolera.

Zirkulazio edo kardio-baskular aparatuak sendotzen dira. Frogatuta dago gehiegikeritan erori gabeko kirolariek bihotzeko eta odol zirkulazioko gaixotasun gutxiago izaten dituztela. Gorputz ariketari esker, alde batetik, bihotzaren sendotzea dator. Erresistentzia aerobikoa erregularki lantzerakoan bihotzaren tamainua handitzen da eta erresistentzia anaerobikoa landuz gero bihotzaren hormak (=gihar ehunezkoak) loditu egiten dira. Hortaz taupada bakoitzean odol gehiago bidaltzen du. Bestetik, ariketa fisikoarengatik odol-hodiak handitzen dira eta, ondorioz, odol emaria (=kaudala) ere handitzen da, odol gehiago garraiatuz gorputzean zehar. Honekin batera odolaren kalitatea hobetzen da; globulo gorriak eta hemoglobina gehiago izaten dira oxigenoa eta elikagai gehiago garraio ahal izateko.

No hay comentarios:

Publicar un comentario